اصول چیدمان کالا در انبار | 9 گام عملی چیدمان اصولی انبار
- انتشار: ۱۳ مرداد ۱۴۰۵
- آخرین بروزرسانی: ۱۴ مرداد ۱۴۰۵
اصول چیدمان کالا در انبار از یک قاعده اساسی شروع میشوند: هر کالا باید بر اساس میزان گردش، وزن، ابعاد و شرایط نگهداری در جای مناسبی قرار بگیرد، نه صرفاً در اولین فضای خالی. کالاهای پرمصرف و پرفروش بهتر است نزدیک محل برداشت و ارسال و در ارتفاعی با دسترسی سادهتر نگهداری شوند؛ در مقابل، کالاهای کمگردش و فصلی میتوانند در بخشهای دورتر یا طبقات بالاتر قرار بگیرند. همچنین محصولات سنگین باید در طبقات پایین، کالاهای شکننده و آسیبپذیر در محلهای کمتردد و اقلام دارای تاریخ مصرف بر اساس روش FIFO چیده شوند. همین چند نکته، پایه و اساس اصول چیدمان انبار را شکل میدهند.
اما در کنار چیدمان اصولی کالا در انبار، نباید بهرهوری حداکثری از فضای آنرا فراموش کنیم. برای افزایش ظرفیت انبار، نباید راهروها را با کالا پر کرد. مهمترین نکات نحوه چیدن کالا در قفسه انبار شامل این موارد میشوند: استفاده درست از ارتفاع، انتخاب قفسه متناسب با نوع و وزن کالا، حذف موجودیهای راکد از موقعیتهای ارزشمند و تعیین فضای مشخص برای دریافت، کنترل و ارسال. عرض راهروها نیز باید بر اساس ابعاد بار، نوع لیفتراک و مسیر رفتوآمد نیروی انسانی تعیین شود؛ زیرا افزایش بهرهوری فضای انبار زمانی مفید است که دسترسی، سرعت عملیات و ایمنی انبار کاهش پیدا نکند.
در ادامه این مقاله از گروه صنعتی شلف سازه، نحوه چیدمان کالا در انبار، زونبندی، جانمایی اصولی محصولات، چیدمان صحیح روی قفسه، اجرای FIFO و FEFO و آدرسدهی کالاها را بهصورت گامبهگام بررسی میکنیم.
چیدمان کالا در انبار دقیقاً به چه معناست؟
چیدمان کالا در انبار یعنی برای هر محصول، جایگاه مشخصی براساس میزان گردش، وزن، ابعاد، شرایط نگهداری و دفعات برداشت تعیین شود. هدف از این کار فقط مرتبکردن ظاهری کالاها نیست؛ یک چیدمان اصولی باید زمان پیدا کردن و برداشت محصول را کاهش دهد، رفتوآمدهای غیرضروری را محدود کند و احتمال خطا یا آسیبدیدگی کالا را پایین بیاورد. به همین دلیل، محل هر کالا باید پیش از قرار گرفتن روی قفسه با توجه به ویژگیهای واقعی آن انتخاب شود.
این مفهوم با طراحی و طبقهبندی انبار تفاوت دارد. طراحی انبار به محل راهروها، قفسهها و بخشهای دریافت و ارسال مربوط است؛ طبقهبندی کالاها را براساس ویژگیهای مشترک گروهبندی میکند؛ اما نحوه چیدمان کالا در انبار، جای دقیق هر محصول را در زون، راهرو، قفسه و طبقه مشخص میسازد. در یک سیستم انبارداری منظم، این سه مرحله در کنار هم اجرا میشوند تا دسترسی به کالا سریع، ایمن و قابلکنترل باقی بماند.
پیش از شروع چیدمان کالا در انبار چه اطلاعاتی باید آماده کنید؟
پیش از اجرای چیدمان کالا در انبار، باید اطلاعات هر محصول را بهصورت دقیق ثبت کنید؛ زیرا جانمایی بدون شناخت وزن، ابعاد، میزان گردش و شرایط نگهداری، معمولاً فقط شکل بینظمی را تغییر میدهد. این اطلاعات کمک میکنند محل مناسب هر کالا، ارتفاع قرارگیری روی قفسه، فضای موردنیاز و میزان دسترسی به آن بر اساس دادههای واقعی تعیین شود.
برای برنامهریزی اصولی، مشخصات زیر را آماده کنید:
- نام و کد کالا: هر محصول باید شناسه مشخصی داشته باشد تا هنگام آدرسدهی، شمارش و برداشت با کالای مشابه اشتباه نشود.
- وزن و ابعاد بستهبندی: این مشخصات تعیین میکنند کالا در کدام طبقه قفسه قرار بگیرد و چه مقدار فضا به آن اختصاص داده شود.
- تعداد موجودی: میزان موجودی نشان میدهد برای نگهداری هر کالا به چند طبقه، باکس یا موقعیت ذخیرهسازی نیاز است.
- دفعات برداشت: کالاهایی که روزانه یا هفتگی بیشتر برداشت میشوند، باید در نقاط نزدیکتر و قابلدسترستر قرار بگیرند.
- حجم هر برداشت: ممکن است یک محصول دفعات برداشت کمی داشته باشد، اما هر بار در تعداد زیاد خارج شود؛ بنابراین مسیر حمل آن باید متناسب با حجم جابهجایی انتخاب شود.
- نوع بستهبندی: کارتن، کیسه، قطعه آزاد، پالت یا باکس بودن کالا بر نحوه چیدن کالا در قفسه انبار اثر میگذارد.
- امکان رویهمچیدن: پیش از چیدن چند بسته روی یکدیگر باید مقاومت بستهبندی و احتمال فشردگی، شکستگی یا سقوط بررسی شود.
- شرایط نگهداری: کالاهای تاریخدار، حساس به رطوبت، شکستنی، گرانقیمت، قابلاشتعال یا مرجوعی به محل و الزامات جداگانه نیاز دارند.
- تجهیزات جابهجایی: محل کالا باید با نوع وسیله حمل، مانند چرخدستی، جک پالت یا لیفتراک، هماهنگ باشد.
- تغییرات فصلی تقاضا: محصولاتی که در دورههای مشخص فروش بیشتری دارند، باید پیش از شروع آن دوره به نقاط مناسبتر منتقل شوند.
نحوه چیدمان کالا در انبار؛ آموزش گامبهگام و عملی
اجرای درست چیدمان کالا در انبار از جابهجایی فیزیکی محصولات شروع نمیشود؛ ابتدا باید مسیر عملیات، میزان گردش کالاها، محدودیتهای قفسه و شرایط دسترسی بررسی شود. اگر کالاها فقط براساس فضای خالی یا شباهت ظاهری کنار یکدیگر قرار بگیرند، نظم ایجادشده موقتی خواهد بود و با ورود محمولههای جدید از بین میرود. مراحل چیدمان اصولی انبار به صورت زیر است که در ادامه هر مرحله را به صورت جزئیتر بررسی میکنیم:
- مسیر حرکت کالا را از دریافت تا ارسال ترسیم کنید.
- انبار را به زونهای مشخص تقسیم کنید.
- کالاها را براساس میزان گردش دستهبندی کنید.
- جای کالاهای پرگردش را با توجه به دسترسی و ازدحام انتخاب کنید.
- وزن، ابعاد و نوع بستهبندی را در جانمایی لحاظ کنید.
- نحوه چیدن کالا در قفسه انبار را مشخص کنید.
- ترتیب خروج کالاهای تاریخدار را تعیین کنید.
- برای هر محل یک آدرس یکتا تعریف کنید.
- چیدمان را در یک زون آزمایش و ارزیابی کنید.
گام اول؛ مسیر حرکت کالا را از دریافت تا ارسال ترسیم کنید
ابتدا مسیر واقعی کالا را از لحظه ورود تا خروج روی نقشه انبار مشخص کنید:
دریافت کالا ← کنترل و ثبت ← انتقال به محل نگهداری ← برداشت ← بستهبندی ← ارسال
این مسیر را فقط روی کاغذ بررسی نکنید. در فضای انبار حرکت کنید و نقاطی را که کارکنان مجبور به دورزدن، برگشت یا عبور چندباره از یک راهرو میشوند، علامت بزنید. اگر کالای پرمصرف پس از ورود به انتهای انبار منتقل میشود و هنگام برداشت دوباره همان مسیر طولانی را برمیگردد، محل آن بهدرستی انتخاب نشده است.
همچنین مسیر ورود کالا نباید با محدوده آمادهسازی سفارش یا خروج محصولات تداخل زیادی داشته باشد. تقاطع مسیرها سرعت عملیات را کاهش میدهد و احتمال برخورد افراد، چرخدستی یا لیفتراک را افزایش میدهد.
گام دوم؛ انبار را به زونهای مشخص تقسیم کنید
پس از ترسیم مسیر، فضای انبار را براساس نوع عملیات و وضعیت کالا به زونهای جداگانه تقسیم کنید. زونبندی باعث میشود محصولات سالم، مرجوعی، پرگردش یا حساس بدون قاعده در کنار یکدیگر قرار نگیرند.
زونهای کاربردی میتوانند شامل موارد زیر باشند:
- محدوده دریافت و کنترل اولیه کالا؛
- محل نگهداری محصولات پرگردش؛
- زون کالاهای با گردش متوسط و پایین؛
- بخش اقلام سنگین و حجیم؛
- محدوده کالاهای حساس، شکستنی یا گرانقیمت؛
- محل جداگانه محصولات مرجوعی، معیوب یا در انتظار بررسی؛
- فضای آمادهسازی، بستهبندی و ارسال سفارشها.
یکی از اصول چیدمان کالا در انبار این است که وضعیت هر محصول از محل نگهداری آن قابل تشخیص باشد. کالای مرجوعی یا تأییدنشده نباید حتی بهصورت موقت در قفسه موجودی قابل فروش قرار بگیرد؛ زیرا احتمال برداشت اشتباه و ارسال آن برای مشتری وجود دارد.
گام سوم؛ کالاها را براساس میزان گردش دستهبندی کنید
برای تعیین اولویت دسترسی، کالاها را با استفاده از روش ABC دستهبندی کنید:
- گروه A: کالاهایی که دفعات برداشت یا گردش بالایی دارند؛
- گروه B: محصولات با میزان برداشت متوسط؛
- گروه C: کالاهای کمگردش یا دارای برداشت محدود.
کالاهای گروه A باید در نقاط نزدیکتر و در ارتفاع مناسب برداشت قرار بگیرند. محصولات گروه B میتوانند در بخشهای میانی و گروه C در نقاط دورتر یا طبقات کمدسترستر نگهداری شوند.
موجودی زیاد همیشه به معنی پرگردشبودن نیست. ممکن است صدها واحد از یک محصول در انبار وجود داشته باشد، اما فقط ماهی یکبار برداشت شود. در مقابل، کالایی با موجودی محدود ممکن است روزانه چند بار از قفسه خارج شود. بنابراین، نحوه چیدمان کالا در انبار باید براساس تعداد دفعات مراجعه به محل کالا تعیین شود، نه فقط تعداد موجودی آن.
گام چهارم؛ جای کالاهای پرگردش را با توجه به دسترسی و ازدحام انتخاب کنید
محصولات پرگردش بهتر است نزدیک محدوده برداشت یا بستهبندی و در ارتفاعی قرار بگیرند که کارکنان بدون خمشدن، کشش زیاد یا استفاده مداوم از نردبان به آنها دسترسی داشته باشند. بااینحال، قراردادن تمام کالاهای پرفروش در یک راهرو تصمیم مناسبی نیست؛ زیرا ممکن است چند کاربر یا وسیله حمل همزمان وارد همان مسیر شوند و ازدحام ایجاد کنند.
کالاهای پرگردش را میان چند نقطه قابلدسترسی توزیع کنید و برای شارژ مجدد قفسه نیز فضای کافی در نظر بگیرید. اگر کارکنان برای پرکردن محل برداشت مجبور باشند مسیر اصلی را مسدود کنند، جانمایی باید اصلاح شود.
برای کالاهایی که بهصورت دستی و در تعداد متوسط جابهجا میشوند، قفسه ایزی راک میتواند امکان دسترسی مستقیم به طبقات و تفکیک بهتر گروههای پرگردش را فراهم کند. انتخاب ابعاد دهانه و تعداد طبقات این قفسه باید با اندازه بستهها، وزن بار و حجم موجودی هر کالا هماهنگ باشد.
گام پنجم؛ وزن، ابعاد و نوع بستهبندی را در جانمایی لحاظ کنید
چیدمان صحیح کالا در انبار باید علاوه بر سرعت برداشت، از نظر ایمنی و تحمل بار نیز مناسب باشد. برای تعیین محل هر محصول، قواعد زیر را اجرا کنید:
- کالاهای سنگین و بستههای بزرگ را در طبقات پایین قرار دهید.
- محصولات با وزن متوسط را به طبقات میانی اختصاص دهید.
- کالاهای سبک و کممصرف را در طبقات بالاتر نگهداری کنید.
- برای قطعات کوچک از باکس، سبد یا جداکننده استفاده کنید.
- اجازه ندهید بستهها از لبه قفسه یا پالت بیرون بزنند.
- وزن کالا را بهصورت متعادل روی سطح طبقه توزیع کنید.
- ظرفیت مجاز هر طبقه و دهانه را پیش از بارگذاری بررسی کنید.
برای بستههای کوچک و متوسط که به تفکیک طبقهای نیاز دارند، قفسه پیچ و مهره ای معمولاً در انبارهای کوچک، بایگانیها و محل نگهداری قطعات سبک استفاده میشود. این نوع قفسه نباید برای بارهایی انتخاب شود که وزن یا ابعاد آنها از ظرفیت سازه فراتر میرود.
در مقابل، کالاهای سنگین، پالتشده یا حجیمی که با لیفتراک جابهجا میشوند به سیستم متناسب با بارهای صنعتی نیاز دارند. قفسه راک سنگین باید براساس وزن پالت، ابعاد بار، تعداد طبقات، نوع تجهیزات حمل و عرض راهرو طراحی شود. قراردادن بار پالتشده روی قفسهای که برای برداشت دستی ساخته شده، حتی در صورت وجود فضای کافی، ایمن نیست.
گام ششم؛ نحوه چیدن کالا در قفسه انبار را مشخص کنید
پس از انتخاب نوع قفسه، باید برای هر طبقه کاربرد مشخصی تعریف شود. طبقات پایین برای کالاهای سنگین، حجیم یا دارای خطر سقوط مناسبتر هستند. طبقات میانی که در محدوده دید و دسترسی مستقیم قرار دارند، باید به محصولات پرمصرف و اقلامی اختصاص پیدا کنند که چند بار در روز برداشت میشوند. طبقات بالا نیز برای کالاهای سبک، موجودی ذخیره یا محصولات کمگردش مناسباند.
در نحوه چیدن کالا در قفسه انبار، بستههای یکسان باید در یک راستا قرار بگیرند و برچسب آنها از سمت راهرو قابل مشاهده باشد. کالاهای مشابه با کدهای متفاوت را در یک باکس مشترک نگذارید؛ حتی اگر هرکدام برچسب جداگانه داشته باشند. برای جلوگیری از خطای برداشت، میان آنها جداکننده فیزیکی قرار دهید و آدرس مستقلی تعریف کنید.
موجودی ذخیره همان کالا را میتوان در طبقه بالاتر یا محل پشتیبان قرار داد، اما محل برداشت روزانه باید همیشه مشخص و ثابت باشد. این تفکیک باعث میشود کارکنان برای هر سفارش سراغ کارتنهای ذخیره نروند و کنترل موجودی آسانتر شود.
گام هفتم؛ ترتیب خروج کالاهای تاریخدار را تعیین کنید
برای کالاهایی که تاریخ تولید، انقضا یا افت کیفیت دارند، ترتیب قرارگیری باید امکان خروج صحیح موجودی را فراهم کند. دو روش متداول عبارتاند از:
- FIFO: کالایی که زودتر وارد شده است، زودتر از انبار خارج میشود.
- FEFO: کالایی که تاریخ انقضای نزدیکتری دارد، در اولویت خروج قرار میگیرد.
هنگام شارژ قفسه، موجودی جدید را جلوی کالای قدیمی قرار ندهید. در قفسههایی که از دو سمت قابلدسترسی هستند، میتوان ورود کالا را از یک طرف و برداشت را از طرف دیگر انجام داد. اگر دسترسی فقط از یک سمت امکانپذیر است، موجودی باقیمانده ابتدا خارج و پس از قراردادن کالای جدید، دوباره در جلوی قفسه چیده شود.
گام هشتم؛ برای هر محل یک آدرس یکتا تعریف کنید
بدون آدرسدهی، حتی بهترین چیدمان نیز به حافظه کارکنان وابسته میماند. برای هر زون، راهرو، قفسه، طبقه و باکس یک کد مشخص تعریف کنید. ساختار آدرس میتواند به شکل زیر باشد:
زون – راهرو – قفسه – طبقه – باکس
برای مثال، کد A-03-R05-L02-B04 میتواند به زون A، راهروی سوم، قفسه پنجم، طبقه دوم و باکس چهارم اشاره کند.
برچسب هر محل باید خوانا، ثابت و از فاصله مناسب قابل مشاهده باشد. کد محل را با کد خود کالا یکسان نکنید و هر تغییر فیزیکی را همزمان در فایل موجودی یا نرمافزار ثبت کنید. در انبارهای کوچک نیز میتوان این روش را با برچسب چاپی و یک فایل اکسل اجرا کرد.
گام نهم؛ چیدمان را در یک زون آزمایش و ارزیابی کنید
برای اجرای اصولی، تمام انبار را همزمان جابهجا نکنید. ابتدا یک راهرو یا یک گروه کالایی را انتخاب کنید و روش جدید را در همان بخش اجرا کنید. سپس نتایج را با وضعیت قبلی مقایسه کنید:
- زمان پیدا کردن و برداشت کالا؛
- مدت آمادهسازی هر سفارش؛
- تعداد خطاهای برداشت؛
- مسافت طیشده توسط کارکنان؛
- دفعات جابهجایی اضافی؛
- میزان ازدحام در راهرو؛
- دفعات شارژ محل برداشت؛
- تعداد موارد آسیبدیدگی کالا.
اگر اجرای نحوه چیدمان کالا در انبار باعث کاهش زمان، خطا و حرکت اضافی شد، همان الگو را با توجه به شرایط هر زون توسعه دهید. اگر نتیجه مطلوب نبود، پیش از گسترش تغییرات بررسی کنید مشکل از محل کالا، ظرفیت اختصاصیافته، نوع قفسه یا روش آدرسدهی بوده است. این ارزیابی مرحلهای مانع از آن میشود که یک تصمیم نامناسب در تمام انبار تکرار شود.
اشتباهات رایج در چیدمان کالا و راه اصلاح آنها
یکی از رایجترین اشتباهات در چیدمان کالا در انبار، قراردادن محصولات در اولین فضای خالی است؛ روشی که بهمرور کالاهای مشابه را در چند نقطه پراکنده میکند و زمان پیدا کردن و برداشت آنها را افزایش میدهد. چیدن محصولات فقط براساس شباهت ظاهری نیز انتخاب دقیقی نیست، زیرا دو کالای همگروه ممکن است وزن، ابعاد یا میزان گردش متفاوتی داشته باشند.
برای اجرای چیدمان صحیح کالا در انبار، باید برای هر گروه یک زون مشخص تعریف شود و محل نهایی آن براساس دفعات برداشت، ویژگیهای فیزیکی و ظرفیت قفسه انتخاب شود. همچنین کالاهای بسیار شبیه نباید بدون جداکننده و برچسب واضح کنار یکدیگر قرار بگیرند؛ این مسئله بهویژه در قفسه پیچ و مهره ای و قفسه ایزی راک که برای نگهداری تعداد زیادی قطعه و بسته مجزا استفاده میشوند، احتمال برداشت کد اشتباه را افزایش میدهد.
بیتوجهی به مسیر شارژ قفسه و ثابت نگهداشتن چیدمان برای مدت طولانی نیز عملکرد انبار را مختل میکند. هنگام تعیین نحوه چیدن کالا در قفسه انبار، باید فضای لازم برای تکمیل موجودی در نظر گرفته شود تا شارژ طبقات باعث بستهشدن راهرو نشود؛ این موضوع در اطراف قفسه راک سنگین و مسیر حرکت لیفتراک اهمیت بیشتری دارد. چیدمان نیز باید با تغییر میزان تقاضا، ورود کالای جدید و شروع دورههای اوج فروش بازبینی شود تا کالاهای پرگردش همواره در محل مناسب قرار داشته باشند.
چکلیست اجرای اصول چیدمان کالا در انبار
- مشخصات، وزن و ابعاد کالاها ثبت شود.
- کالاهای پرگردش و کمگردش تفکیک شوند.
- مرجوعیها و کالاهای آسیبدیده جدا باشند.
- کالاهای سنگین در طبقات پایین قرار بگیرند.
- اقلام پرمصرف در دسترس باشند.
- کالاهای تاریخدار براساس FIFO یا FEFO چیده شوند.
- قفسهها و طبقات آدرس مشخص داشته باشند.
- ظرفیت باربری قفسهها کنترل شود.
- مسیر عبور افراد و تجهیزات باز بماند.
- نتیجه چیدمان بهصورت دورهای بررسی شود.
جمعبندی
چیدمان صحیح کالا در انبار زمانی نتیجه مطلوبی دارد که محل هر محصول براساس میزان گردش، وزن، ابعاد، شرایط نگهداری و مسیر برداشت تعیین شود. برای اجرای اصول چیدمان کالا در انبار، ابتدا یک بخش محدود را ساماندهی کنید، نتیجه را از نظر زمان برداشت و خطاهای ثبتشده بسنجید و سپس الگوی موفق را به سایر قسمتهای انبار گسترش دهید.
